Zbieg odszkodowania z umowy ubezpieczenia i świadczenia w ramach pomocy publicznej

Studium przypadku

Rolnik Leszek N. został poszkodowany w czasie powodzi w 2010 r, gdy woda zniszczyła niemal wszystkie zabudowania jego gospodarstwa. Rolnikowi został przyznany ze środków publicznych bezzwrotny zasiłek celowy – na podstawie art. 40 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – w kwocie 76 366,00 zł, na pokrycie kosztów związanych z remontem budynku mieszkalnego.

Poszkodowany wystąpił także o wypłatę odszkodowania do swojego ubezpieczyciela, z którym miał zawartą umowę obowiązkowego ubezpieczenia budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych. Zakład ubezpieczeń wypłacił poszkodowanemu odszkodowanie w kwocie zaledwie 19.268,08 zł. Obniżając wysokość odszkodowania, ubezpieczyciel powoływał się na art. 824¹ k.c. wskazując, że świadczenia przyznane ze środków innych niż umowa ubezpieczenia nie mogą być kumulowane ze świadczeniem odszkodowawczym otrzymanym z ubezpieczenia gospodarczego, gdyż w rezultacie, taka sytuacja skutkować będzie nienależnym wzbogaceniem – korzyścią majątkową dla osoby ubezpieczonej z tytułu powstałej szkody..

Stanowisko sądów powszechnych w odniesieniu do relacji pomiędzy świadczeniami społecznymi a odszkodowaniem z umowy ubezpieczenia

Sąd Okręgowy w powyższej sprawie stwierdził, że zagadnienie relacji pomiędzy uprawnieniem do świadczeń z pomocy społecznej a świadczeniem z umowy ubezpieczenia musi być traktowane jako zbieg świadczeń przysługujących na różnych podstawach prawnych, przy braku przepisu, który określałby, czy są to uprawnienia podlegające kumulacji, czy zaliczeniu jako alternatywne. Sprawą zajmował się ostatecznie Sąd Najwyższy, ale o tym w dalszej części.

Wsparcie państwa dla poszkodowanych

Poszkodowani w wyniku powodzi lub innych klęsk żywiołowych – zarówno osoby fizyczne, przedsiębiorcy, jak i jednostki sektora finansów publicznych – mogą korzystać z szerokiego wsparcia finansowego pochodzącego z budżetu państwa, budżetów jednostek samorządu terytorialnego, a także ze środków Unii Europejskiej (m.in. Fundusz Solidarności UE, Program Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko – FEnIKS), przeznaczonego na likwidację skutków zdarzeń o charakterze katastroficznym.

Dla osób fizycznych wsparcie stanowią zasiłki celowe, zasiłki powodziowe i losowe, pomoc doraźna, pomoc na remont albo odbudowę budynku lub lokalu mieszkalnego i gospodarczego (np. po powodzi w roku 2024 było to maksymalnie odpowiednio 200 000,00 zł i 100 000,00 zł). Z kolei jednostki samorządu terytorialnego mogą liczyć na dotacje celowe z budżetu państwa na dofinansowanie zadań związanych z usuwaniem bezpośrednich zagrożeń dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego, skutków powodzi lub osuwisk ziemnych lub skutków innych klęsk żywiołowych (por. art. 10 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz 52 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego).

Warunki uzyskania pomocy od państwa

Podstawowym warunkiem uzyskania pomocy w przypadku klęsk żywiołowych lub innych zdarzeń losowych jest wykazanie poniesienia szkody (straty) przez osobę ubiegającą się o to świadczenie. Należy jednak podkreślić, że świadczenie to nie ma charakteru odszkodowawczego – jego wypłata nie stanowi ani rekompensaty za poniesione straty, ani zadośćuczynienia ze strony państwa, które nie ma obowiązku zapewnić pomocy w remoncie każdej nieruchomości uszkodzonej w wyniku klęski. Świadczenie to pełni wyłącznie funkcję doraźnego wsparcia socjalnego. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych, m.in. w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 3 listopada 2021 r. (sygn. akt II SA/Bd 850/21) oraz w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 29 maja 2025 r. (sygn. akt I SA/Op 223/25).

Przyznanie zasiłku celowego nie wyklucza zatem równoczesnego dochodzenia odszkodowania z tego samego zdarzenia, o ile dana osoba korzystała z ochrony ubezpieczeniowej. Jednocześnie jednak właściwy organ, określając zasadność i rozmiar pomocy, uprawniony jest do uwzględnienia świadczeń uzyskanych przez poszkodowanego z ubezpieczenia. Zasadniczo pomoc przyznawana jest niezależnie od odszkodowania przysługującego z tytułu ubezpieczenia mienia od skutków klęsk żywiołowych, jednak nie zwalnia to organów od stosowania zasady miarkowania pomocy.

Pomoc publiczna dla przedsiębiorców oraz instytucji

A jak wygląda sprawa pomocy publicznej przeznaczonej dla przedsiębiorców lub instytucji? Traktując rzecz bardzo ogólnie należy najpierw zauważyć, że kwestia tej pomocy kształtuje się odmiennie w przypadku szkód spowodowanych powodzią niż w odniesieniu do szkód wynikających z innych zdarzeń noszących znamiona klęski żywiołowej.

Szkody spowodowane powodzią

W pierwszym przypadku kluczowe znaczenie ma w tym zakresie ustawa z dnia 16 września 2011 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi, która określa wprost w art. 4 ust. 1, że pomoc publiczna na naprawę szkód powodziowych nie może przekroczyć rzeczywistej wartości strat majątkowych i utraconych dochodów, pomniejszonej o otrzymane odszkodowanie. Zatem wysokość pomocy (np. dotacji celowej) nie może przekraczać co do zasady różnicy między wysokością poniesionej szkody a wysokością odszkodowania oraz wsparcia ze środków publicznych uzyskanego z innych źródeł na pokrycie poniesionej szkody.

Podobne regulacje przewidują Wytyczne z dnia 25 lipca 2025 r.  w sprawie szacowania strat oraz zasad i trybu udzielania jednostkom sektora finansów publicznych dotacji celowych z budżetu państwa na dofinansowanie zadań własnych związanych z remontem, przebudową i odbudową obiektów budowlanych zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku powodzi we wrześniu 2024 r. oraz przywróceniem ich funkcjonalności, zgodnie z którymi (§ 4 ust. 2) wysokość przyznanej dotacji ulega pomniejszeniu o kwotę uzyskanego odszkodowania z tytułu ubezpieczenia oraz innych form pomocy.

Szkody powstałe w wyniku innych zdarzeń noszących znamiona klęski żywiołowej

Nieco odmiennie wygląda sytuacja w przypadku szkód powstałych w wyniku zdarzeń noszących znamiona klęski żywiołowej innych niż powódź. Wytyczne Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 września 2024 r. w sprawie zasad i trybu udzielania jednostkom samorządu terytorialnego dotacji celowych z budżetu państwa na dofinansowanie zadań własnych związanych z remontem, przebudową i odbudową obiektów budowlanych zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku zdarzeń noszących znamiona klęski żywiołowej nie przewidują już tak rygorystycznych ograniczeń, jak pomniejszenie dotacji o wartość uzyskanego odszkodowania, chociaż – z drugiej strony – jeden z załączników do wniosku o udzielenie dotacji obejmuje oświadczenie o braku podwójnego finansowania zadania. A odszkodowanie może być – chociaż nie musi – kwalifikowane właśnie jako forma podwójnego finansowania.

Podsumowując dotychczasową analizę stanu prawnego, należy wskazać, że w przypadku osób fizycznych pomoc publiczna (głównie zasiłki), szczególnie udzielana na podstawie przepisów ustawy o pomocy społecznej, może uwzględniać otrzymane przez osoby te odszkodowania (zasada miarkowania pomocy), natomiast w odniesieniu do przedsiębiorstw i jednostek sektora publicznego kwota ta co do zasady podlega uwzględnieniu i odpowiednio pomniejsza wysokość przyznanego wsparcia (dotacji). Tak należy postrzegać zagadnienie pomocy publicznej w świetle przepisów szeroko rozumianego prawa administracyjnego.

W drugiej części artykułu analizujemy, czy zakład ubezpieczeń może pomniejszyć odszkodowanie o wartość pomocy publicznej, jakie znaczenie ma art. 824¹ k.c. oraz jakie stanowisko zajął Sąd Najwyższy. [Przejdź do części 2 →]

FAQ – najczęściej zadawane pytania

1. Czy można jednocześnie otrzymać zasiłek celowy i odszkodowanie z ubezpieczenia?

Tak. Zasiłek celowy i odszkodowanie z polisy opierają się na różnych podstawach prawnych i realizują różne cele. Otrzymanie zasiłku nie wyklucza dochodzenia odszkodowania od ubezpieczyciela.

2. Czy ubezpieczyciel może odmówić wypłaty, powołując się na otrzymaną pomoc publiczną?

Co do zasady nie. Art. 824¹ k.c. dotyczy świadczeń odszkodowawczych z umów ubezpieczenia, a nie pomocy społecznej. Stanowisko to potwierdza uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2016 r. (III CZP 35/16).

3. Czy wysokość zasiłku celowego wpływa na wysokość przysługującej dotacji?

W przypadku osób fizycznych organ przyznający pomoc może zastosować zasadę miarkowania i uwzględnić inne uzyskane świadczenia. Nie jest to jednak automatyczne pomniejszenie.

4. Jak wygląda zasada miarkowania pomocy publicznej po powodzi?

W przypadku przedsiębiorców i jednostek samorządu terytorialnego kwota dotacji jest pomniejszana o wartość uzyskanego odszkodowania. Wynika to wprost z ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi.

5. Skąd pochodzi pomoc publiczna po klęsce żywiołowej?

Wsparcie pochodzi z budżetu państwa, budżetów jednostek samorządu terytorialnego oraz ze środków Unii Europejskiej, m.in. z Funduszu Solidarności UE i programu FEnIKS.

Czy wiesz, ile możesz odzyskać po szkodzie, kiedy dostałeś już zasiłek?

Zakłady ubezpieczeń nierzadko bezzasadnie obniżają odszkodowania, powołując się na otrzymane wsparcie publiczne. Skontaktuj się z nami, aby dowiedzieć się, jak możemy pomóc.

Piotr Mikuszewski

Broker ubezpieczeniowy | Dyrektor Biura Analiz i Projektów Ubezpieczeniowych