Odpowiedzialność za podwykonawcę – kto, kiedy i jak?

Znaczenie i definicja podwykonawcy

Korzystanie z podwykonawców to bardzo wygodna forma ograniczenia własnych kosztów na budowę odpowiedniego zaplecza, w szczególności w przypadku szeroko zakrojonej działalności. Z jednej strony jest to wygodna forma organizacji własnego przedsiębiorstwa, z drugiej strony może rodzić różnego rodzaju konsekwencje, w szczególności w zakresie odpowiedzialności cywilnej ponoszonej przez zlecającego oraz jego podwykonawcę.

Wiele podmiotów w ramach swojej działalności korzysta z usług innych firm czy instytucji, które w ramach prowadzonej przez siebie działalności świadczą usługi danego rodzaju. Podwykonawcą może być również osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą lub posiadająca określone kompetencje. Podmioty, którym zlecono wykonanie części lub całości zadania, nazywane są powszechnie podwykonawcami.

Definicja prawna podwykonawcy

Pojęcie podwykonawcy najczęściej utożsamiane jest z przepisami dotyczącymi robót budowlanych. Zostało ono zdefiniowane m.in. w art. 647(1) Kodeksu cywilnego, który określa zasady odpowiedzialności inwestora względem podwykonawców. Również w przepisach Prawa zamówień publicznych pojawia się definicja podwykonawcy.

W codziennym obrocie gospodarczym podwykonawcy występują jednak nie tylko w branży budowlanej, ale także w wielu innych sektorach, takich jak:

• branża IT,
• logistyka i transport,
• medycyna i usługi zdrowotne,
• ochrona mienia,
• gastronomia i catering,
• przemysł i produkcja.

Na gruncie ubezpieczeń podwykonawca może być definiowany inaczej niż w przepisach powszechnych. Zakres pojęcia często zależy od treści konkretnej umowy ubezpieczenia, a zwłaszcza od zapisów przyjętych w ramach negocjowanego programu ubezpieczeniowego lub brokerskiego. To zindywidualizowane podejście może mieć kluczowe znaczenie w przypadku dochodzenia roszczeń.

Gdzie najczęściej występują podwykonawcy?

Najczęściej podwykonawcy występują przy robotach budowlanych, ale też w innego rodzaju usługach. Dla przykładu:

• konserwacja urządzeń i infrastruktury,
• usługi informatyczne,
• doradztwo prawne i księgowe.

Często z usług podwykonawców korzystają również podmioty publiczne, które ze względu na ograniczone możliwości techniczne czy osobowe powierzają wykonanie określonych działań firmom zewnętrznym. Przykładowe zadania to:

• odśnieżanie dróg,
• utrzymanie zieleni,
• wywóz nieczystości.

Często też tworzone są przez podmioty publiczne spółki celowe, które wykonują określone działania przypisane dla samorządu.

Kto odpowiada za szkody wyrządzone przez podwykonawców?

W zależności od tego, komu powierzono i w jakich okolicznościach wykonanie określonej czynności, odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez podwykonawców będzie się różnie rozkładała.

W przypadku powierzenia wykonania czynności podwykonawcy, który de facto podlega pod ścisły nadzór zlecającego, wszelkie konsekwencje działania podwykonawcy obciążają zlecającego. Na mocy przepisów prawa cywilnego – kto powierza wykonanie czynności określonej osobie, ponosi odpowiedzialność za działania lub zaniechania wykonawcy.

W takim przypadku, ponieważ podwykonawca podlega ścisłemu nadzorowi, zlecający powinien kontrolować sposób i jakość wykonania usługi, tak aby unikać ewentualnych komplikacji. Oczywiście jest to odpowiedzialność „na zewnątrz” – to znaczy za szkody wyrządzone osobie trzeciej. Oznacza to, że zlecający przejmuje odpowiedzialność podwykonawcy i ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą. Natomiast na dalszym etapie może dojść do rozliczenia pomiędzy zlecającym a podwykonawcą w zakresie, w jakim zlecający naprawił szkodę. To wszystko może być uzależnione od indywidualnych uzgodnień między zlecającym a podwykonawcą.

Odmiennie wygląda sytuacja w przypadku, kiedy zlecenie dla podwykonawcy kierowane jest do podmiotu, który zawodowo trudni się określonymi czynnościami – tzw. profesjonalisty. W takim przypadku za szkody wyrządzone podczas wykonywania zleconego zadania ponosi odpowiedzialność podwykonawca jako podmiot profesjonalnie trudniący się zleconą czynnością. To najlepsze rozwiązanie w przypadku korzystania z usług podwykonawców – kiedy to wybrany zostaje profesjonalny podwykonawca, bowiem zlecający ogranicza się do rozliczenia poprawności wykonania zadania, natomiast nie obejmuje swoim zainteresowaniem potencjalnych szkód wyrządzonych przez podwykonawcę.

Może dojść oczywiście do sytuacji, w której nawet przy wyborze profesjonalisty może zachodzić odpowiedzialność zlecającego. Może to natomiast wynikać z okoliczności, na które podwykonawca nie miał wpływu, a wynikały bezpośrednio z zachowania zlecającego lub zakresu zlecenia, które mogło nosić wady – np. dostarczonych materiałów, które ostatecznie mogły się przyczynić do powstania szkody.

Jak uchronić się przed odpowiedzialnością za szkodę wyrządzoną przez podwykonawcę?

W pierwszym przypadku, kiedy zlecane są czynności podmiotowi nieprofesjonalnemu, najlepszym rozwiązaniem jest prowadzenie aktywnej i skutecznej kontroli wykonywanych zadań na każdym etapie realizacji. W drugim przypadku, kiedy wybiera się profesjonalistę, należy kierować się w szczególności celem, dla jakiego został zatrudniony oraz dokonać roztropnego wyboru, biorąc pod uwagę w szczególności kryterium jakości świadczonych usług, a nie najniższej ceny.

Innym sposobem zabezpieczenia się przed potencjalnymi roszczeniami za szkody wyrządzone przez podwykonawcę jest wykupienie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, które zawiera stosowne uregulowania dotyczące szkód wyrządzonych przez podwykonawców.

Czy podwykonawca musi mieć ubezpieczenie?

Przepisy prawa nie nakładają ogólnego obowiązku posiadania ubezpieczenia OC przez podwykonawcę, jednak w wielu branżach – zwłaszcza w budownictwie, transporcie czy usługach specjalistycznych – wymóg posiadania odpowiedniego ubezpieczenia wynika z umowy lub specyfiki prowadzonej działalności. Często inwestor lub generalny wykonawca wymagają od podwykonawcy okazania polisy OC obejmującej odpowiedzialność za szkody wyrządzone w związku z realizacją prac.

Ubezpieczenie OC podwykonawcy stanowi zabezpieczenie nie tylko dla niego samego, ale także dla zlecającego – pozwala bowiem na bezpośrednie dochodzenie roszczeń od ubezpieczyciela, jeśli dojdzie do szkody. Warto, aby zakres polisy obejmował:

• szkody rzeczowe i osobowe,
• szkody w środowisku naturalnym,
• szkody wyrządzone osobom trzecim,
• szkody powstałe wskutek rażącego niedbalstwa.

Kto ponosi odpowiedzialność za podwykonawców?

Zasadniczo odpowiedzialność za działania podwykonawcy ponosi ten, kto powierzył mu wykonanie określonych czynności. Zgodnie z art. 474 Kodeksu cywilnego, zlecający (np. generalny wykonawca) odpowiada za podwykonawcę tak, jak za swoje własne działania i zaniechania.

Jeśli jednak mamy do czynienia z profesjonalnym podwykonawcą, który działa samodzielnie, w oparciu o własną wiedzę i doświadczenie, to odpowiedzialność za ewentualne szkody może ciążyć bezpośrednio na nim – pod warunkiem, że zlecający dołożył należytej staranności przy jego wyborze (culpa in eligendo – art. 429 K.C.).

W praktyce odpowiedzialność może się rozkładać różnie, w zależności od:

• treści umowy między stronami,
• zakresu nadzoru zlecającego,
• rodzaju prac i specjalizacji podwykonawcy,
• okoliczności powstania szkody.

Odpowiedzialność podwykonawcy za szkodę

Podwykonawca, który samodzielnie wyrządzi szkodę – np. uszkodzi mienie inwestora, naruszy umowę  lub wyrządzi szkodę w mieniu osoby trzeciej – może ponosić odpowiedzialność cywilną na zasadach ogólnych. Oznacza to, że osoba poszkodowana (np. inwestor, klient, osoba trzecia) może dochodzić roszczeń bezpośrednio od niego.

Odpowiedzialność podwykonawcy opiera się zazwyczaj na:

• art. 415 K.C. – ogólna zasada odpowiedzialności za czyn niedozwolony (delikt),
• art. 471 K.C. – odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania,
• przepisach szczególnych dotyczących odpowiedzialności zawodowej (np. w prawie budowlanym czy medycznym).

Dodatkowo, nawet jeśli szkoda została już pokryta przez zlecającego lub jego ubezpieczyciela, może on dochodzić regresu od podwykonawcy – czyli żądać zwrotu wypłaconego odszkodowania, jeśli szkoda powstała z winy podwykonawcy.

Ubezpieczenie OC – zabezpieczenie przed ryzykiem szkód

Ubezpieczenie OC za podwykonawcę to ważny element ochrony dla firm, które korzystają z usług podwykonawców. W Polsce odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez podwykonawcę spoczywa na głównym wykonawcy, zgodnie z art. 474 Kodeksu cywilnego. Dlatego warto zadbać o odpowiednie ubezpieczenie.

Kluczowe informacje:

• Zakres ochrony – standardowe ubezpieczenie OC firmy może nie obejmować szkód wyrządzonych przez podwykonawców.
• Rozszerzenie polisy – konieczne są indywidualne uregulowania. Niektóre zakłady ubezpieczeń oferują możliwość rozszerzenia OC o odpowiedzialność za działania podwykonawców, co może być kluczowe w przypadku dużych projektów.
• Wyłączenia odpowiedzialności – jeśli szkoda została wyrządzona przez podwykonawcę, ale nie jest objęta zakresem polisy, ubezpieczyciel może odmówić wypłaty odszkodowania.
• Dowód należytej staranności – w niektórych przypadkach główny wykonawca może uniknąć odpowiedzialności, jeśli udowodni, że dokonał właściwego wyboru podwykonawcy.

Porównanie odpowiedzialności: wykonawca vs. podwykonawca

Co z tego wynika?

• Główny wykonawca ponosi odpowiedzialność za działania podwykonawcy wobec osób trzecich – niezależnie od tego, czy sam zawinił.
• Podwykonawca może być pociągnięty do odpowiedzialności regresowej przez wykonawcę, jeśli jego działania spowodowały szkodę.
• Z punktu widzenia ubezpieczenia, ochrona może być ograniczona i konieczne jest doprecyzowanie warunków w polisie – zarówno w zakresie definicji podwykonawcy, jak i zakresu odpowiedzialności.
  

Zadbaj o bezpieczeństwo swojej działalności

Jeśli współpracujesz z podwykonawcami – nie ryzykuj. Skontaktuj się z doradcą lub brokerem ubezpieczeniowym i sprawdź, czy Twoje ubezpieczenie obejmuje odpowiedzialność za ich działania. W razie potrzeby – wprowadź stosowne rozszerzenia do polisy.

Manuel Puzio

Dyrektor Biura Likwidacji Szkód