Rażące niedbalstwo – czym jest, na czym polega i jakie są jego skutki w ubezpieczeniach?

W codziennej pracy często pojawiają się sytuacje, w których odpowiedzialność za szkodę może budzić wątpliwości – zwłaszcza jeśli ubezpieczyciel odmawia wypłaty odszkodowania, powołując się na tzw. rażące niedbalstwo.

To pojęcie, choć powszechnie stosowane w praktyce ubezpieczeniowej i orzecznictwie, wciąż bywa niejasne – zwłaszcza dla osób niezajmujących się prawem na co dzień.

Czym zatem jest rażące niedbalstwo? Jak się przed nim zabezpieczyć? I co zrobić, gdy ubezpieczyciel powołuje się na nie, by uniknąć wypłaty?

Brak jednoznacznej definicji

Zacznijmy od kluczowej sprawy: rażące niedbalstwo nie ma ustawowej definicji.

Nie znajdziemy go wprost zdefiniowanego ani w Kodeksie cywilnym, ani w ustawach ubezpieczeniowych. Jest to pojęcie o charakterze ocennym – jego treść kształtowana jest przede wszystkim przez orzecznictwo sądowe oraz praktykę towarzystw ubezpieczeniowych.

W uproszczeniu: rażące niedbalstwo to sytuacja, w której ktoś ignoruje najbardziej podstawowe zasady ostrożności – w sposób oczywisty i bez usprawiedliwienia.

To więcej niż zwykłe przeoczenie czy błąd – to brak elementarnej staranności, której można oczekiwać od każdej rozsądnej osoby, zwłaszcza jeśli pełni funkcję publiczną lub zawodowo zarządza mieniem.

Przykład z życia – samorząd w praktyce

Wyobraźmy sobie gminę, która zarządza halą sportową.

W czasie silnych opadów śniegu dach hali zaczyna przeciekać. Mimo sygnałów od personelu technicznego, kierownik obiektu nie podejmuje działań przez kilka tygodni – uznaje, że „zimą tak bywa”.

W efekcie:

• zalane zostają nowe instalacje elektryczne,
• część konstrukcji dachu wymaga kosztownego remontu.

Gmina zgłasza szkodę do ubezpieczyciela, ale otrzymuje decyzję odmowną – z uzasadnieniem: rażące niedbalstwo w nadzorze nad mieniem.

Kiedy można mówić o rażącym niedbalstwie?

Przykładowe sytuacje, które mogą być kwalifikowane jako rażące niedbalstwo, to:

• brak reakcji na oczywiste zagrożenie, np. nieszczelność dachu, sygnały o awarii instalacji,
• zaniechanie obowiązkowych przeglądów technicznych obiektów publicznych (np. windy, instalacje PPOŻ),
• pozostawienie wartościowego sprzętu bez zabezpieczenia, mimo posiadania stosownych procedur,
• naruszenie przepisów prawa lub instrukcji BHP, mimo wiedzy i doświadczenia pracownika.

Z kolei nie każde uchybienie będzie rażącym niedbalstwem.

Wiele spraw wymaga analizy kontekstu:

• dostępnych zasobów,
• czasu reakcji,
• wcześniejszych działań.

Wątpliwości są częste – i tutaj warto skorzystać z pomocy brokera.

Konsekwencje – odszkodowanie może nie zostać wypłacone

Większość ogólnych warunków ubezpieczenia (OWU) zawiera zapisy, które wyłączają odpowiedzialność ubezpieczyciela, jeśli szkoda powstała wskutek rażącego niedbalstwa.

Co to oznacza w praktyce?

• Odmowa wypłaty odszkodowania – ubezpieczyciel stwierdza, że szkoda nie była przypadkiem losowym, lecz wynikiem zaniedbania.
• Ograniczenie wysokości wypłaty – czasem towarzystwo obniża kwotę odszkodowania proporcjonalnie.
• Konsekwencje finansowe dla jednostki – firma zostaje z kosztami naprawy lub pokrycia strat.

W kontekście odpowiedzialności za mienie publiczne – a więc za obiekty komunalne, placówki edukacyjne, infrastrukturalne i inne – takie ryzyko może oznaczać poważne konsekwencje dla budżetu samorządu.

Czy można się odwołać od decyzji ubezpieczyciela?

Tak – i warto to zrobić, zwłaszcza gdy istnieją wątpliwości co do faktycznych okoliczności zdarzenia.

Decyzja o odmowie wypłaty nie jest ostateczna.

Jak wygląda procedura odwoławcza?

1. Wniosek o uzasadnienie decyzji
   Ubezpieczyciel ma obowiązek podać powody odmowy, w tym wskazać, dlaczego uznał, że doszło do rażącego niedbalstwa.
2. Analiza dokumentacji szkody
   Warto zebrać wszystkie dowody: notatki służbowe, e-maile, protokoły, zdjęcia, decyzje administracyjne, korespondencję z wykonawcami.
3. Odwołanie
   Najlepiej przygotowane przez brokera lub prawnika – powinno zawierać stanowisko klienta, opis okoliczności, argumentację oraz wnioski dowodowe.
4. Postępowanie przed Rzecznikiem Finansowym lub sądem
   Jeśli ubezpieczyciel podtrzyma decyzję, możliwe jest złożenie skargi do RzF lub wniesienie sprawy do sądu cywilnego.

Rola brokera – nie zostajesz z tym sam

Dla jednostek samorządowych kluczowe jest to, że nie muszą samodzielnie analizować ani kwestionować decyzji ubezpieczyciela.

Z pomocą przychodzi broker ubezpieczeniowy – czyli Twój reprezentant w relacji z towarzystwem.

Co zrobi broker?

• przeanalizuje okoliczności szkody – ustali, czy istnieją podstawy do uznania odmowy za bezzasadną,
• sprawdzi zapisy w OWU i umowie ubezpieczenia – być może polisa zawiera rozszerzoną ochronę także na wypadek rażącego niedbalstwa (część ubezpieczycieli oferuje taką opcję za dodatkową składką),
• sporządzi profesjonalne odwołanie – poparte argumentami prawnymi i dowodami,
• w razie potrzeby wesprze dalsze kroki prawne – np. skierowanie sprawy do Rzecznika Finansowego.

Uwaga na wyłączenie dla reprezentantów

Warto dodać, że w wielu polisach – ochrona ubezpieczeniowa może obejmować szkody powstałe wskutek rażącego niedbalstwa, to z reguły nie obejmuje tzw. reprezentantów ubezpieczonego.

Kim są reprezentanci?

To osoby, które faktycznie kierują jednostką – przykładowo w jednostce samorządu terytorialnego będzie to:

• wójt,
• burmistrz,
• prezydent miasta,
• dyrektor jednostki budżetowej,
• inna osoba zarządzająca majątkiem publicznym w imieniu JST.

W przypadku szkody powstałej wskutek rażącego niedbalstwa takiej osoby, ubezpieczyciel często zastrzega sobie prawo do odmowy wypłaty odszkodowania, nawet jeśli ochrona obejmuje pozostałych pracowników.

Dlatego tak ważne jest, aby przy zawieraniu lub odnawianiu polisy szczegółowo przeanalizować zapisy dotyczące definicji reprezentanta i wyłączeń odpowiedzialności.

Tu również pomoc brokera jest nieoceniona – pomoże wynegocjować korzystniejsze zapisy lub zaproponować alternatywne rozwiązania.

Jak się zabezpieczyć przed zarzutem rażącego niedbalstwa?

Działania prewencyjne są równie ważne, jak właściwe ubezpieczenie:

• regularne przeglądy techniczne i archiwizacja dokumentów,
• szkolenia dla kadry zarządzającej majątkiem publicznym (BHP, procedury zgłoszeń, OC),
• jasne instrukcje i procedury reagowania na zagrożenia (np. kto odpowiada za awarie),
• współpraca z brokerem – również na etapie konstruowania polisy.

Podsumowanie

Rażące niedbalstwo to pojęcie nieostre, ale bardzo istotne – zwłaszcza dla tych, którzy zarządzają mieniem publicznym.

Może skutkować odmową wypłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela, co w kontekście budżetów samorządowych oznacza realne ryzyko.

Odpowiednio wdrożony proces dokumentowania zachodzących w organizacji procesów, świadomość obowiązków i wsparcie profesjonalnego brokera pozwalają nie tylko zminimalizować ryzyko zarzutu rażącego niedbalstwa, ale także skutecznie bronić się, jeśli taki zarzut się pojawi.

Angelika Kuligowska

Broker ubezpieczeniowy