Nowe uprawnienia i ochrona dla sołtysów, czyli o rewolucji w sołectwach

Nowelizacja ustaw – co się zmieni od 1 stycznia 2026 r.?

1 stycznia 2026 r. wejdą w życie przepisy mające na celu podniesienie rangi funkcji sołtysa i usprawnienie pracy na poziomie lokalnym. Podpisana bowiem przez prezydenta ustawa z 12 września 2025 r. nowelizująca ustawę o samorządzie gminnym, ustawę o funduszu sołeckim wprowadza szereg regulacji, wśród których najistotniejsze to:

• nałożenie na gminy obowiązku zapewnienia sołtysom ubezpieczenia OC oraz NNW – w sytuacjach określonych w ustawie,
• uzyskanie przez sołtysów upoważnienia i uprawienia do zawierania umów związanych z zarządzaniem mieniem komunalnym,
• wprowadzenie bardziej elastycznego procesu rozpatrywania wniosków o fundusz sołecki,
• uzyskanie przez gminy możliwości powoływania młodzieżowych rad swoich jednostek pomocniczych wraz z określeniem zasad ich działania i finansowania.

Obowiązek zawierania przez gminy umów ubezpieczenia dla sołtysów

Nowe przepisy będą też gwarantowały sołtysom bezpieczniejsze warunki realizacji zadań zleconych przez gminę. Jedną z kluczowych zmian jest wprowadzenie obowiązku zawierania przez gminy umów ubezpieczenia:

• odpowiedzialności cywilnej (OC),
• ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW), zaistniałych w związku z wykonywaniem przez sołtysów zadań związanych z:

To rozwiązanie ma chronić osoby pełniące funkcję inkasenta lub pobierające podatki w imieniu gminy. Dotąd sołtysi, wykonując czynności finansowe w terenie – np. odbierając należności od mieszkańców – nie posiadali formalnej i obowiązkowej ochrony ubezpieczeniowej.

Obecna praktyka pokazuje, że wiele gmin zawierała fakultatywne umowy ubezpieczenia NNW także dla sołtysów, jednakże – od Nowego Roku proceder ten przybierze w określonych sytuacjach charakter obligatoryjny.

Uczestnictwo w posiedzeniach komisji rady gminy

Celem nowelizacji jest również zwiększenie udziału organów wykonawczych jednostek pomocniczych gmin, w tym oczywiście także sołtysów w procesie podejmowania decyzji przez organy gminy.

Zgodnie z nową ustawą:

• Sołtys będzie miał prawo do uczestniczenia w posiedzeniach komisji rady gminy, a nie jak dotychczas tylko w sesjach rady.
• Uczestnictwo w sesji lub posiedzeniu komisji nie będzie obejmowało prawa do udziału w głosowaniu.

Konwent przewodniczących organów wykonawczych jednostek pomocniczych

Nowelizacja przyzna również organom wykonawczym gmin uprawnienie do powoływania, w drodze zarządzenia, konwentów przewodniczących organów wykonawczych jednostek pomocniczych gmin.

Konwent będzie organem opiniodawczo-doradczym wójta i obradować będzie na posiedzeniach, którym przewodniczy wójt. W zarządzeniu o powołaniu rzeczonego konwentu określony zostanie także jego zakres i tryb działania, a nadto możliwa będzie regulacja zasad wypłacania diet i zwrotu kosztów podróży przysługujących m.in. sołtysom – za udział w posiedzeniach konwentu.

To bardzo istotna zmiana, ponieważ w wielu gminach sołtysi dotychczas mieli ograniczony wpływ na decyzje administracyjne i planowanie inwestycji. Wprowadzenie formalnych konwentów ma zwiększyć ich udział w procedowanych rozstrzygnięciach.

Fundusz sołecki

Procesowi uelastycznienia poddana zostanie procedura ubiegania się o środki z funduszu sołeckiego oraz umożliwienie ubiegania się o środki z budżetu gminy przez inne niż sołectwo jednostki pomocnicze, w przypadku wyodrębnienia przez gminę w budżecie środków przeznaczonych na fundusz sołecki.

Proces ubiegania się o środki zostanie uproszczony.

• Wójt, burmistrz lub prezydent miasta w ciągu 7 dni od otrzymania wniosku będzie mógł odrzucić cały wniosek lub tylko część przedsięwzięć, jeśli nie spełnią ustawowych warunków.

Niewątpliwie wpłynie to na zwiększenie swobody w planowaniu inwestycji i bardziej adekwatne dostosowanie funduszy do potrzeb lokalnych wspólnot.

Młodzieżowe rady jednostek pomocniczych gminy

Nowa ustawa wprowadza też możliwość tworzenia młodzieżowych rad jednostek pomocniczych gminy oraz określa zasady ich funkcjonowania i finansowania. Rady gmin od Nowego Roku będą mogły w statucie jednostki pomocniczej upoważnić ją do utworzenia młodzieżowej rady jednostki pomocniczej.

Do jej zadań należeć będą m.in.:

• opiniowanie projektów uchwał organu uchwałodawczego jednostki pomocniczej dotyczących młodzieży i projektów uchwał rady gminy dotyczących młodzieży w zakresie dotyczącym jednostki pomocniczej,
• udział w opracowaniu dokumentów strategicznych gminy na rzecz młodzieży w zakresie dotyczącym jednostki pomocniczej.

Poszerzenie kompetencji sołtysów w obszarze zarządzania mieniem komunalnym

Od stycznia 2026 r. sołtysi zyskają także kompetencje w zakresie uczestnictwa w procesie zarządzania mieniem komunalnym. A zatem nierzadko wykonywane dotychczas czynności przez sołtysów jak koordynowanie zawierania umów najmu i dzierżawy nieruchomości gminnych zostaną usankcjonowane.

Zmiana ta jest najbardziej nośna w doktrynie i szeroko komentowana, przede wszystkim przez wzgląd na materię związaną z odpowiedzialnością za ewentualne nieprawidłowości. Właśnie w tym zakresie również sołtysi muszą zostać objęci ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej.

Podsumowanie – sołtys jako społecznik, ale nie tylko

Nie ulega wątpliwości, iż proponowane rozwiązania znacząco podniosą rolę i rangę sołtysów w strukturach samorządu. Dzięki nowym narzędziom, jak ubezpieczenie czy uprawnieniom związanym z realnym wpływem na proces podejmowania decyzji w gminach – sołtys postrzegany będzie nie tylko jako społecznik, lecz również jako swoisty lider lokalnej społeczności, działający w oparciu o przejrzyste przepisy. Nowelizacja to milowy krok w stronę nie tylko zdefiniowania roli sołtysa na nowo, lecz również profesjonalizacji jego funkcji.

Chcesz zawrzeć wymaganą przepisami umowę ubezpieczenia?

Zapraszam do kontaktu.

Emilia Sobierajska

Radca prawny | Broker ubezpieczeniowy