Odpowiedzialność cywilna deliktowa i kontraktowa

Każdego dnia działania ludzi, przedsiębiorstw, instytucji publicznych czy innych podmiotów wiążą się z ryzykiem, które często pozostaje nieuświadomione. Dotyczy to zarówno życia prywatnego, jak i zawodowego. Czasami zwykłe działanie lub zaniechanie może doprowadzić do wyrządzenia szkody, za którą trzeba ponieść odpowiedzialność.

W systemie prawa cywilnego wyróżniamy dwa podstawowe rodzaje odpowiedzialności związanej z naprawieniem szkody: odpowiedzialność kontraktową, wynikającą z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, oraz odpowiedzialność deliktową, związaną z czynem niedozwolonym, np. spowodowaniem wypadku czy uszkodzeniem cudzej rzeczy. Choć cel obu tych form odpowiedzialności jest podobny – rekompensata za poniesioną szkodę – różnią się one źródłem powstania zobowiązania i przesłankami odpowiedzialności.

Poniżej przedstawiamy charakterystykę obu rodzajów odpowiedzialności oraz praktyczne przykłady z życia codziennego i działalności gospodarczej.

Odpowiedzialność cywilna kontraktowa

Odpowiedzialność kontraktowa powstaje na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania wynikającego z umowy. Oznacza to, że jeżeli jedna ze stron umowy nie wywiąże się ze swoich obowiązków w sposób prawidłowy, może zostać zobowiązana do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła.

Podstawa prawna:

• art. 471 Kodeksu cywilnego i przepisy kolejnych artykułów regulujących odpowiedzialność z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Przesłanki odpowiedzialności kontraktowej:

✔ Istnienie ważnej umowy
✔ Niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania
✔ Powstanie szkody
✔ Związek przyczynowy między naruszeniem umowy a szkodą

Przykłady z praktyki:

✔ Firma budowlana a wadliwe pokrycie dachowe
Firma budowlana odpowiada kontraktowo za źle wykonaną usługę montażu dachu, który przecieka w wyniku wad wykonania. Klient może domagać się naprawy szkody, a jeśli wykonawca posiada polisę OC działalności, odszkodowanie, w zakres określonym w warunkach ubezpieczenia pokryje ubezpieczyciel.

✔ Adwokat i termin apelacji
Prawnik nie złożył apelacji w ustawowym terminie, co spowodowało niekorzystne rozstrzygnięcie dla klienta i straty finansowe. Odpowiedzialność kontraktowa prawnika wynika z umowy o świadczenie usług prawnych, a szkoda może zostać pokryta z polisy OC zawodowej.

Znaczenie odpowiedzialności kontraktowej w ubezpieczeniach

Odpowiedzialność kontraktowa jest częstą podstawą roszczeń pokrywanych przez ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej w działalności gospodarczej i zawodowej. Ubezpieczenie OC chroni przedsiębiorców i profesjonalistów przed określonymi, finansowymi skutkami niewykonania lub wadliwego wykonania usług. W przypadku roszczenia klienta, ubezpieczyciel pokrywa należne odszkodowanie (w zakresie określonym w Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia), co zabezpiecza majątek sprawcy i buduje zaufanie do firmy lub specjalisty.

Odpowiedzialność cywilna deliktowa

Odpowiedzialność deliktowa odnosi się do sytuacji, w których szkoda została wyrządzona w wyniku czynu niedozwolonego, niezależnie od istnienia jakiejkolwiek umowy między sprawcą a poszkodowanym.

Podstawa prawna:

• art. 415 Kodeksu cywilnego i kolejne przepisy dotyczące odpowiedzialności za czyny niedozwolone.

Przesłanki odpowiedzialności deliktowej:

✔ Powstanie szkody
✔ Zawinione działanie lub zaniechanie sprawcy (lub szczególne przypadki, gdzie wina nie jest konieczna)
✔ Związek przyczynowy między zachowaniem a szkodą

Przykłady z praktyki:

✔ Uraz w sklepie z powodu śliskiej podłogi
Brak oznaczenia „śliska podłoga” po myciu spowodował, że klient przewrócił się i doznał urazu. Właściciel sklepu ponosi odpowiedzialność deliktową za niezapewnienie bezpiecznych warunków. Odszkodowanie może pokryć OC działalności gospodarczej.

✔ Zalanie mieszkania przez awarię wężyka
Pęknięty wężyk od pralki powoduje zalanie mieszkania sąsiada. W takiej sytuacji właściciel mieszkania może ponosić odpowiedzialność deliktową, o ile zostanie wykazane, że do zalania doszło w wyniku jego winy, np. zaniechania wymiany zużytych elementów instalacji lub niewłaściwego nadzoru. Szkodę może pokryć polisa OC w życiu prywatnym.

Znaczenie odpowiedzialności deliktowej w ubezpieczeniach

Ubezpieczenia OC w życiu prywatnym i w ramach działalności gospodarczej w dużym stopniu zabezpieczają przed finansowymi skutkami odpowiedzialności deliktowej. Są niezbędne w przypadkach szkód wyrządzonych osobom trzecim, takich jak wypadki komunikacyjne, uszkodzenie mienia czy urazy powstałe na terenie firmy. Dzięki polisie OC osoba odpowiedzialna nie musi pokrywać roszczeń z własnej kieszeni, co ma kluczowe znaczenie dla ochrony majątku prywatnego lub firmowego.

Zbieg odpowiedzialności deliktowej i kontraktowej

Zdarza się, że ta sama szkoda może być zakwalifikowana jednocześnie jako naruszenie umowy i jako czyn niedozwolony. W takiej sytuacji mamy do czynienia ze zbiegiem odpowiedzialności kontraktowej i deliktowej.

Dla poszkodowanego jest to korzystne, ponieważ może wybrać podstawę prawną, na jakiej będzie dochodził odszkodowania – wybór może zależeć np. od łatwości udowodnienia winy, terminu przedawnienia czy zakresu odpowiedzialności.

Odpowiedzialność deliktowa na zasadzie ryzyka

W klasycznej odpowiedzialności deliktowej konieczne jest udowodnienie winy sprawcy. Jednak w szczególnych sytuacjach przepisy przewidują odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, która nie wymaga wykazywania winy.

Wystarczy udowodnić:
✔ Powstanie szkody
✔ Związek przyczynowy między szkodą a działalnością sprawcy

Cechy charakterystyczne odpowiedzialności na zasadzie ryzyka:

✔ Obiektywny charakter – niezależnie od staranności sprawcy
✔ Często dotyczy działalności szczególnie niebezpiecznej, jak przemysł ciężki, transport, budownictwo
✔ Umożliwia szybkie zrekompensowanie szkód

Przesłanki egzoneracyjne (okoliczności wyłączające odpowiedzialność):

• Siła wyższa (np. powódź, huragan, deszcz nawalny)
• Wyłączna wina poszkodowanego
• Działanie osoby trzeciej, za którą sprawca nie odpowiada

Przykłady z praktyki odpowiedzialności na zasadzie ryzyka:

✔ Szkoda przemysłowa w zakładzie chemicznym
W wyniku awarii instalacji w zakładzie produkującym kwas siarkowy dochodzi do skażenia środowiska i zniszczenia upraw w pobliskich gospodarstwach. Mimo dochowania należytej staranności, zakład odpowiada na zasadzie ryzyka.

✔ Wypadek na budowie
Podczas montażu rynien z dużej wysokości spada metalowy element, raniąc przechodnia. Firma budowlana może odpowiadać na zasadzie ryzyka, nawet jeśli przestrzegała wszystkich norm BHP.

Podsumowanie

Odpowiedzialność cywilna w polskim prawie ma różne oblicza – od klasycznej odpowiedzialności kontraktowej, przez deliktową, po szczególne sytuacje, w których odpowiedzialność ponoszona jest na zasadzie ryzyka. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe zarówno dla osób prywatnych, jak i przedsiębiorców, którzy powinni świadomie zabezpieczać się poprzez odpowiednie polisy OC.

Magdalena Kakiet

Asystent Brokera ds. likwidacji szkód | Biuro Likwidacji Szkód