„Zamrażanie wynagrodzeń” w spółkach komunalnych – zakres, konsekwencje i ochrona z ubezpieczenia D&O

Złożony i wielowarstwowy reżim prawny regulujący wynagrodzenia w spółkach z udziałem jednostek samorządu terytorialnego stanowi jedno z największych wyzwań dla organów tych spółek. Zrozumienie interakcji pomiędzy ustawą podstawową a corocznymi aktami modyfikującymi jest kluczowe dla zapewnienia zgodności z prawem i uniknięcia osobistej odpowiedzialności finansowej. Członkowie zarządu i rad nadzorczych mogą szukać ochrony przed finansowymi konsekwencjami naruszeń tych przepisów w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (D&O), jednak ochrona ta nie jest bezwarunkowa.

„Ustawa kominowa” – o co chodzi z zamrażaniem wynagrodzeń?

Ustawa z dnia 9 czerwca 2016 r. o zasadach kształtowania wynagrodzeń osób kierujących niektórymi spółkami, zwana potocznie „nową ustawą kominową”, oraz ustawy okołobudżetowe znajdują zastosowanie do spółek komunalnych, w których udziały posiadają jednostki samorządu terytorialnego, choć w doktrynie pojawiają się głosy przeciwne. Z jednej strony, stosowanie swoistego nakazu „zamrażania wynagrodzeń w spółkach komunalnych potwierdzają  liczne kontrole i wnioski pokontrolne Najwyższej Izby Kontroli, które wykazywały nieprawidłowości w tym zakresie. Z drugiej zaś, w literaturze przedmiotu akcentowane są poglądy jakoby postanowienia ustaw okołobudżetowych nie miały zastosowania wobec spółek komunalnych w opisywanej materii.

Nowa ustawa kominowa definiuje „podstawę wymiaru” jako wysokość przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w czwartym kwartale roku poprzedniego, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Jednakże, począwszy od 2018 roku Ustawy okołobudżetowe „zamrażają” podstawę wymiaru (tj. wskaźnik GUS, na historycznym poziomie. Dla 2024 r. ustawowo przyjęto, że podstawą jest wskaźnik z IV kwartału 2016 r.,- czyli kwota równowartości 4403,78 zł,  a to samo powtórzono dla 2025 r.

• Nowa ustawa kominowa wprowadziła fundamentalną zmianę w filozofii regulacyjnej, albowiem, uzależnia swój zakres stosowania od tożsamości udziałowca,
• ustawa ma zastosowanie do każdej spółki prawa handlowego (spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjnej), w której gmina, powiat lub województwo jest udziałowcem lub akcjonariuszem,
• rzeczony akt prawny reguluje sposób wykonywania praw właścicielskich przez JST/komunalne osoby prawne w obszarze kształtowania wynagrodzeń zarządów i rad nadzorczych. To właściciel podmiotu ma doprowadzić do uchwał zgodnych z ustawą i zadbać o ich stosowanie.

Kontrole Najwyższej Izby Kontroli

W praktyce spółki często powoływały się na wewnętrzne klauzule waloryzacyjne w umowach z menedżerami, argumentując, że pozwalają one na podnoszenie wynagrodzeń w oparciu o aktualne dane GUS. Takie rozumowanie zdaniem NIK jest błędne i niezgodne z prawem. Najwyższa Izba Kontroli jednoznacznie odrzucała takie interpretacje. W swoich raportach NIK kwalifikuje stosowanie jakiejkolwiek innej podstawy wymiaru niż zamrożona kwota jako naruszenie prawa.

Ustalenia z Kontroli NIK (2018-2023)

Kontrole NIK prowadzone w ostatnich latach konsekwentnie ujawniają, że błędne stosowanie przepisów o wynagrodzeniach jest problemem nie incydentalnym, lecz systemowym i powszechnym w skali całego kraju. Wykryte nieprawidłowości nie ograniczały się jedynie do stosowania błędnej podstawy wymiaru. NIK identyfikowała również szereg innych naruszeń, w tym:

• niewłaściwe naliczanie i wypłacanie wynagrodzenia zmiennego (premii) bez spełnienia obiektywnych i mierzalnych celów zarządczych,
• przyznawanie niedozwolonych świadczeń dodatkowych, takich jak płatne przerwy w świadczeniu usług czy nienależne zwroty kosztów, które nie miały umocowania w uchwale zgromadzenia wspólników,
• konflikty interesów, w których członkowie zarządu samodzielnie przyznawali sobie świadczenia bez wymaganej zgody właściciela.

Konsekwencje Pokontrolne dla Członków Organów

Stwierdzenie nieprawidłowości przez NIK inicjuje proces, który może prowadzić do poważnych konsekwencji osobistych i zawodowych:

• żądanie zwrotu środków: Podstawową konsekwencją jest formalny wniosek pokontrolny NIK, kierowany do organów spółki, z zaleceniem podjęcia działań w celu odzyskania nienależnie wypłaconych kwot od osób, które je otrzymały,
• odpowiedzialność cywilna: Zaniechanie przez aktualny zarząd działań windykacyjnych może narazić jego członków na osobistą odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną spółce,
• zawiadomienie do prokuratury: W przypadkach uznanych za szczególnie rażące, NIK kieruje zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa do prokuratury. To eskaluje ryzyko z poziomu czysto finansowego do potencjalnej odpowiedzialności karnej.

Analiza raportów NIK prowadzi do wniosku, że źródłem problemu jest często nie tylko błędna interpretacja prawa przez organy spółek, ale również zaniedbania po stronie właścicieli. Krytyka Izby nierzadko kierowana jest wprost pod adresem organów wykonawczych JST (wójtów, burmistrzów) za brak skutecznego nadzoru właścicielskiego.

Ubezpieczenie D&O jako skuteczna tarcza

W obliczu rosnącego ryzyka oraz rozbieżności wykładni przepisów, ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej członków władz spółek (Directors & Officers, D&O) jest postrzegane jako kluczowy instrument ochrony majątku osobistego. Jednak jego skuteczność zawsze wymaga szczegółowej i ostrożnej analizy.

Podstawowa Funkcja i Zakres Ubezpieczenia D&O

Ubezpieczenie D&O ma na celu ochronę prywatnego majątku członków zarządu, rady nadzorczej i kluczowych menedżerów przed roszczeniami z tytułu skutków nieprawidłowego działania (zaniechania) popełnionych w związku z pełnioną funkcją. Umowa ubezpieczenia D&O standardowo obejmuje dwa główne obszary ochrony:

• pokrycie kosztów obrony i ochrony prawnej: ubezpieczyciel pokrywa koszt honorariów profesjonalnych pełnomocników udzielających pomocy prawnej  w postępowaniach cywilnych, karnych i administracyjnych,
• pokrycie odszkodowań i ugód: Zwrot kwot zasądzonych od ubezpieczonego lub ustalonych w drodze ugody.

Zakres ochrony ubezpieczeniowej zakłada ponadto szeroki wachlarz świadczeń dodatkowych takich jak wsparcie psychologa, koszty PR, wydatki związane z pozbawieniem majątku, refundację niektórych grzywien czy kar o charakterze administracyjnym.

Polisy mają charakter grupowy  bezimienny, co oznacza, że ochroną objęta jest każda osoba, która w okresie ubezpieczenia pełniła (lub pełni) określoną w umowie funkcję, bez konieczności wymieniania jej z imienia i nazwiska. Konstrukcja ta ma także istotne znaczenie w zakresie konsekwencji podatkowych dla samej spółki (ubezpieczającego).

Jednakże, pamiętać należy, że nawet najlepiej dobrane ubezpieczenie D&O nie zapewni ochrony niczym nieograniczonej.

Kluczowe wyłączenia i ograniczenia w ochronie:

• Wina umyślna i świadome naruszenie prawa: Ubezpieczenia D&O nie chronią przed skutkami działań umyślnych i świadomego łamania przepisów. Ubezpieczyciel zapewni ochronę w zakresie pokrycia kosztów obrony, jednakże – jeżeli wykazane zostanie (prawomocnym wyrokiem sądu), że osoba ubezpieczona dopuściła się popełnienia przestępstwa o charakterze umyślnym, ubezpieczyciel wystąpi z roszczeniem zwrotnym do ubezpieczonego (tj. o zwrot wszelkich świadczeń otrzymanych z polisy).
• Odpowiedzialność karna: Polisy D&O zazwyczaj wyłączają ochronę w zakresie grzywien i kar o charakterze sankcyjnym – w myśl kanonu kodeksu karnego – osobistej odpowiedzialności karnej.

Ubezpieczenie D&O ponad wszelką wątpliwość stanowi istotne zabezpieczenie dla menedżerów spółek, w tym spółek  komunalnych, przede wszystkim w zakresie pokrycia kosztów obrony i ewentualnych roszczeń cywilnoprawnych wynikających z nieumyślnych uchybień. Nie jest to jednak „polisa na bezkarność” – świadome i umyślne działania naruszające przepisy powszechnie obowiązujące pozostaną poza zakresem ochrony ubezpieczeniowej. Dlatego fundamentalne znaczenie ma bieżące monitorowanie zmian w prawie i staranność w jego stosowaniu.

Chcesz dowiedzieć się więcej o ubezpieczeniu D&O? Skontaktuj się z nami. Zadbaj o swoje bezpieczeństwo!

Emilia Sobierajska

Radca prawny | Broker ubezpieczeniowy